فرش دستباف ایران که روزگاری یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای هنر و هویت ایرانی در بازارهای جهانی بود، امروز با مجموعه‌ای از چالش‌های اقتصادی و ساختاری روبه‌روست؛ از کاهش صرفه اقتصادی بافندگان و افزایش خواب سرمایه تولیدکنندگان تا تحریم، محدودیت‌های بانکی و از دست رفتن بازارهای مهم صادراتی. در این میان، کاهش ورود نسل جوان و فاصله دانشگاه و صنعت، نگرانی‌ها درباره آینده این صنعت را دوچندان کرده است. با این حال، ایران همچنان از نظر اصالت، تنوع طرح، کیفیت بافت و اعتبار تاریخی، مزیتی کم‌نظیر دارد. علانور توکلی، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف ایران، در این گفت‌وگو از چالش‌های امروز فرش ایران، ضرورت اصلاح سیاست‌گذاری و مسیر بازگشت این صنعت به جایگاه جهانی خود می‌گوید.
از نظر تحلیلی، ایران از یک سو دارای مزیت‌های مهمی مانند رقابت‌پذیری قیمتی و برخورداری از منابع فرهنگی غنی بوده و از سوی دیگر در مؤلفه‌هایی همچون پایداری زیست‌محیطی، زیرساخت خدمات گردشگری، اولویت‌گذاری سیاستی و آمادگی فناورانه با محدودیت‌های جدی مواجه است.
علانور توکلی، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف، در گفت‌وگو با «سپهر اقتصاد کرمان» تأکید می‌کند که تحریم‌ها، محدودیت‌های بانکی و اعمال مقررات ارزیِ ناسازگار با ماهیت هنری فرش، اصلی‌ترین موانع ساختاری در مسیر صادرات و رقابت‌پذیری جهانی این صنعت هستند.
صرفه اقتصادی برای گروه‌های دست‌اندرکار صنعت فرش دستباف را چطور ارزیابی می‌کنید؟
امروز وضعیت بافنده، تولیدکننده، صادرکننده و فروشنده یکسان نیست. در حلقه نخست، یعنی بافندگان، صرفه اقتصادی به پایین‌ترین سطح خود در چند دهه اخیر رسیده است. افزایش قیمت مواد اولیه، رشد دستمزدها، نبود بیمه فراگیر و کاهش سفارش باعث شده بسیاری از بافندگان، به‌ویژه نسل جوان این حرفه را ترک کنند.
در وضعیت تولیدکننده نیز سرمایه در گردش به‌شدت افزایش یافته است. فرش دستباف کالایی نیست که ظرف چند هفته تولید و فروخته شود؛ گاهی از طراحی تا فروش یک تخته فرش نفیس بیش از دو سال زمان لازم است. در اقتصادی با تورم بالا و نرخ بالای تأمین مالی، چنین دوره‌ای خواب سرمایه‌ای، عملاً بازده اقتصادی را کاهش می‌دهد.
اما بیشترین آسیب متوجه صادرات است. امروز صادرکننده ایرانی علاوه بر رقابت با تولیدکنندگان سایر کشورها، با موانعی مانند تحریم، محدودیت‌های بانکی، افزایش هزینه حمل‌ونقل، مشکلات بیمه و پیمان‌سپاری ارزی مواجه است. فرش دستباف کالایی سفارشی و هنری است؛ فروش آن ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها طول بکشد، بنابراین اعمال همان مقررات ارزی که برای کالاهای صنعتی یا پتروشیمی تدوین شده، با ماهیت این صنعت سازگار نیست. از سوی دیگر، خروج فرش ایران از بازار آمریکا پس از بازگشت تحریم‌ها، ضربه‌ای سنگین به صادرات وارد کرد.
ارزیابی شما از قدرت بازار داخلی در حمایت از فرش دستباف چیست؟
واقعیت این است که بازار داخلی دیگر توان حفظ این صنعت را ندارد. در گذشته فرش دستباف یکی از اقلام اصلی سبد خانوار ایرانی بود، اما امروز کاهش قدرت خرید، کوچک‌تر شدن واحدهای مسکونی، تغییر سبک زندگی و گسترش کف‌پوش‌های صنعتی باعث کاهش تقاضا شده است. از طرف دیگر، ما نتوانسته‌ایم مفهوم فرش دستباف را از یک کالای مصرفی به یک دارایی هنری و سرمایه‌ای تبدیل کنیم. بازار داخلی می‌تواند بخشی از تولید را جذب کند، اما هرگز جایگزین صادرات نخواهد شد.
به نظر شما تحصیلات دانشگاهی در زمینه‌ی فرش دستباف چه نتایجی به بار آورده است؟
ایجاد رشته‌های دانشگاهی فرش یکی از اقدامات ارزشمند کشور بوده است، اما میان دانشگاه و صنعت هنوز فاصله قابل‌توجهی وجود دارد. ما متخصص طراحی، رنگ‌رزی، مرمت و پژوهش تربیت کرده‌ایم، اما کمتر توانسته‌ایم متخصص تجارت جهانی فرش، مدیریت برند، بازاریابی دیجیتال، اقتصاد هنر و مدیریت زنجیره تأمین تربیت کنیم. امروز صنعت فرش به دانش میان‌رشته‌ای نیاز دارد.
فرصت‌ها و چالش‌های حوزه منابع انسانی در صنعت فرش دستباف کشور بویژه جایگاه نسل جوان را چگونه توضیح می‌دهید؟
بزرگ‌ترین تهدید صنعت فرش، کمبود مواد اولیه نیست؛ بلکه از دست رفتن سرمایه انسانی است. متوسط سن بسیاری از استادکاران افزایش‌یافته و نرخ ورود نیروهای جوان به این حرفه بسیار پایین است. آینده فرش ایران در تلفیق تجربه استادکاران قدیمی با دانش نسل جدید (در حوزه‌های طراحی نوین، فروش آنلاین و بازاریابی دیجیتال) شکل خواهد گرفت.
برای گذار از وضعیت بحرانی این صنعت و دستیابی به دوره طلایی آن، چه باید کرد؟
به باور من، صنعت فرش بیش از آنکه به حمایت مالی نیاز داشته باشد، نیازمند اصلاح سیاست‌گذاری است:
۱. پیمان‌سپاری ارزی: باید متناسب با ماهیت این صنعت بازنگری شود.
۲. دیپلماسی اقتصادی: باید برای بازگشت به بازارهای سنتی (آمریکا، اروپا، ژاپن) و توسعه بازارهای نوظهور فعال شد.
۳. رفع موانع بانکی و FATF: انتقال پول و تسویه مالی مانع جدی است.
۴. برند ملی: ایجاد برند ملی فرش ایران ضروری است تا سهم بازار به نام کشورهای دیگر ثبت نشود.
۵. بیمه بافندگان: باید به عنوان یک سرمایه‌گذاری ملی دیده شود، نه یک هزینه.
۶. توسعه فروش: حضور مؤثر در نمایشگاه‌های معتبر و توسعه فروش دیجیتال.
در پایان چه نکاتی را لازم می‌دانید که اضافه فرمایید؟
فرش دستباف ایران یکی از معدود برندهای جهانی است که نام ایران را در ذهن مردم جهان تداعی می‌کند. نگرانی اصلی من از دست رفتن تدریجی مرجعیت ایران در صنعت فرش جهان است. اگر امروز تصمیم‌های جسورانه گرفته نشود، رقبا جای خالی ما را پر خواهند کرد. با این حال، آینده را امیدوارکننده می‌دانم و اگر دولت، بخش خصوصی و دانشگاه‌ها در کنار یکدیگر قرار گیرند، بازگشت به جایگاه نخست جهان کاملاً دست‌یافتنی است.