اوضاع نامشخص صادرات نفت و درآمدهایی که اقتصاد کشور سال ها به آن عادت کرده است، باعث شده تا دیگر بار مزیت های سنتی ایران در صادرات مورد توجه قرار گیرد. فرش دستباف از کالاهایی است که بسیاری در جهان آن را با نام ایران می شناسند. این صنعت هنرمندانه و پرنقش و نگار اکنون با دوره رونق فاصله ای بسیار دارد اما در صورت احیا می تواند عرصه تولید و اشتغال را بارورتر سازد.
به گزارش گروه تحلیل، تفسیر و پژوهشهای خبری ایرنا، چالشهای پیش روی صادرات نفت و سایر اقلام لیست تحریمهای آمریکا و موانع پیش روی تولید و اشتغال در کشور، نگاهها را متوجه عرصههایی تازه در اقتصاد ساخته است.
علاوه بر این، برخی شرایط کنونی را بهترین فرصت برای توجه ویژه به مزیتهایی میدانند که پیش از این منابعی قابل اعتنا برای درآمدزایی و ارزآوری به شمار میرفت.
تولید و صادرات فرش از دیرباز در زمره این منابع قرار داشته است. در این زمینه «حمید کارگر» رئیس مرکز ملی فرش دستباف ایران در دی ماه سال ۹۶ برآورد کرد که تا پایان آن سال، درآمد صادراتی کشور از فرش دستباف بر ۴۰۰ میلیون دلار بالغ شود.
در همین پیوند، «عبدالله بهرامی» مدیرعامل اتحادیه تعاونیهای فرش دستباف اسفندماه پارسال، میزان صادرات فرش دستباف در ۱۰ ماهه نخست سال ۹۷ را ۲۲۵ میلیون دلار ذکر کرد و گفت: این میزان نسبت به مدت مشابه سال قبل از آن ۳۰ درصد کاهش داشته است.
نگاهی به آمار و ارقام و وضعیت تولید و صادرات فرش دستباف ایرانی سیری رو به افول را نشان میدهد. از جمله دلایل اصلی این وضعیت، کوتاه شدن دست ایران از بازارهایی است که سالها پیش فرش کشورمان به دلیل کیفیتی بی همتا در آن یکه تازی میکرد. علاوه بر چالش افت کیفیت، حمایتهای لازم نیز در این سالها از تولید و صادرات فرش ایرانی صورت نگرفته است.
تبریز، کرمان، قم، کاشان، نائین و … از جمله شهرهایی بودند که از دیرباز هر یک با سبک و نقش و رنگهای خاص خود از کانونهای مهم قالی بافی به شمار میرفتند اما وضعیت هر کدام از شهرها را که بنگریم میبینیم فاصلهای بسیار بین اکنون و دوران رونق تولید فرش دستباف ایجاد شده است.
بررسی وضعیت کنونی و ظرفیتهای بالقوه هنر-صنعت فرش دستباف باعث شد تا پژوهشگر ایرنا به سراغ تنها کارگاه قالی بافی شهر کویری نائین که هنوز بر سر پا مانده است رفته و گزارشی را از آن تهیه کند.
چه شد که قالی کویر از رونق افتاد؟
«علیرضا شهریاری» که ۲۵ سال رئیس اداره فرش نائین بوده و میگوید ۳۶ سال است در این عرصه فعالیت دارد، سرپرستی کارگاهی را برعهده گرفته که نزدیک به یکصد نفر از آن ارتزاق میکنند.
شهریاری این انگاره را تأیید میکند که دیگر وضعیت قالی بافی به شکل سابقه نیست. او میگوید الان وضعیت زندگی عوض شده و این بر وضعیت فرش هم اثرگذار شده است. این روزها مردم در آپارتمانهای کوچک زندگی میکنند که شرایط آن مانند خانههای قدیمی نیست و اجازه زدن دار قالی و قالی بافی را نمیدهد. دورانی بود که مردم فرش میبافتند و پول آن را با چشم خود میدیدند و فرش هم ارزش داشت اما الان واقعاً قالی بافی برای کسی نمیارزد. جوانها هم که غالباً قالی بافی را بلد نیستند و به همین خاطر بیشتر کسانی هم که در این کارگاه مشغولند بین ۴۰ تا ۵۰ سال سن دارند.
شهریاری نقطه شروع مشکلات فرش نائین را چنین توصیف کرد: سودجویی در این صنعت سبب شد تا نقشههای فرش نائین را به دیگر نقاط بردند و با کیفیتی بسیار نازل تولید کنند و به این ترتیب برند فرش نائین تخریب شد. در حالی که فرش نائین دچار آفت تقلب شد، فرش شهرهایی چون تبریز به دلیل نظارت بیشتر بر کارگاهها و عِرق و تعصب تاجرانش تا حدی از سودجویی ها در امان ماند. نکته دیگر هم این بود که چون قالی بافی در نائین به صورت کارگاهی نبود بسیار دشوار بود که دو فرش شبیه به هم یافت شود. این در حالی بود که در شهری مثل تبریز این صنعت در کارگاهها بارور شد و از قدیم محصولاتی همشکل و همسان تولید میشد.
او درباره ویژگیهای فرش شهرش بیان داشت: ممکن است با نگاه نخست به فرش شهرهایی چون قم و تبریز درگیر جذابیت و گیرایی این فرشها شویم اما فرش نائین مزیتش آرام بخش بودن است که از کویری بودن شهر و خصوصیت مردم آن الهام گرفته است. مثلاً هیچ رنگ تندی در آن نمیبینیم و تِم اصلی آن رنگ خاک کویر و رنگهایی چون کِرِم است. برای همین هیچ وقت از این طرح و نقش خسته نمیشویم. نکته دیگر این است که در نائین با کیفیت بسیار بالا و در عین حال به صرفه تر از دیگر شهرها میتوان اقدام به تولید فرش دستباف کرد و آن را عرضه داشت.
فرش فروختن سختتر از فرش بافتن
این کارشناس فرش درباره دشواریهای هنر- صنعت قالی بافی و پاسخ به این پرسش که آیا به دنبال جذب سرمایه برای توسعه کارگاه رفتهاند یا نه، سخنانش را اینگونه ادامه داد: یکی از مهمترین چالشهای تولید فرش مساله فروش آن است. فرش مانند کالایی چون خودرو نیست که قبل از تولید آن را پیش فروش میکنند. بنابر این کسی هم که میخواهد در تولید فرش سرمایه گذاری کند ابتدا باید به دنبال بازار فروش آن باشد.
وی همچنین در پاسخ به این پرسش که آیا صنعت فرش دارای این انعطاف است که با توجه به مؤلفههای فرهنگی بازارهای هدف در داخل و خارج کشور تحولاتی را در محصولات خود صورت دهد بیان داشت: این اقدام زمان بر اما ممکن است. ما قبلاً سفارشهایی را از کرمان در نائین به انجام رساندیم اما اینکه به خاطر بازار هدف در خارج از کشور بخواهیم تغییراتی جدی در طرح و نقش به وجود آوریم و از هویت و سبک کار خود به طور کامل جدا شویم، من این را صلاح نمی دانم. البته در طرح و نقشها میتوان از تلفیق بهره گرفت و به نوعی بین سبکها و فرهنگها راهی میانه را جست که استادان فن باید به پرسش شما به طور دقیقتری پاسخ گویند.
کارآفرینی با حداقل هزینهها
شهریاری در ادامه به مزیتهای صنعت فرش در کارآفرینی اشاره کرد و گفت: در حال حاضر در شهر کوچکی مثل نائین برای ایجاد شغلِ یک نفر به حداقل ۵۰ میلیون تومان سرمایه نیاز است این در حالی است که یک کارگاه قالی بافی که یکصد نفر از آن نان میخورند با هزینهای به مراتب پایینتر راه اندازی میشود.
وی افزود: در شرایط تحریم بسیاری از خطوط تولید صنعتی به دلیل مشکلات تأمین قطعه و مواد اولیه با خطر تعطیلی مواجه میشوند و این در حالی است که از صفر تا صد تولید فرش را میتوان در کشور به انجام رساند و با ارتقای کیفیت هم بازار داخلی برای آن ایجاد کرد و هم اقدام به ارزآوری برای کشور کرد. علاوه بر همه مسائلی که عنوان شد، این صنعت اصالت ما است و هویت و شخصیت ما به شمار میآید.
مشکل قالی بافان چیست؟
«عفت میرعسگری» با سابقه سالها آموزش و سرپرستی قالی بافی دیگر طرف گفت وگوی پژوهشگر ایرنا بود که از زبان قالی بافان به بیان مشکلاتشان پرداخت.
وی به سطح پایین دستمزد قالی بافان اشاره کرد و گفت: این کارگاه زمینه اشتغال برای حداقل ۲۰ زن خودسرپرست را ایجاد کرده است؛ زنانی که به همراه الباقی قالی بافان پیش از ساعت ۶ صبح به کارگاه می آیند و ساعتهای متمادی بدون اینکه از نور مستقیم آفتاب بهره مند شوند، پشت دارهای قالی به طور مستمر کار میکنند.
به گفته میرعسگری آنچه ساعتهای دراز قالی بافی را قابل تحمل میسازد ادعیه و مناجاتی است که به طور هماهنگ بر زبانها میآید و من احساس میکنم در تار و پود این فرشها مینشیند و باعث میشود تا کار و هنر با معنویت آمیخته شود. در مقابل، عایدی قالی بافان بسیار ناچیز و رقمی بین ۵۰۰ تا ۷۰۰ هزار تومان است.
او تصریح کرد: بسیاری از زنان جوانی که در این کارگاه کار میکنند میتوانستند چند برابر این رقم را به دست آورند اما عشق و آبرو و اصالت در این زنان به هم بافته شده تا به رغم نیاز مبرم به پول، ساعتها پشت دارهای قالی بنشینند و زحمت بکشند. این در حالی است که بسیاری از مسؤولان شهری به جای اینکه از ما حمایت کنند تا توانستهاند چوب لای چرخ ما گذاشتهاند؛ مسؤولی که وعده داده بود اجاره کارگاه را تقبل خواهد کرد اما به دلیل اینکه در یک بازدید برای او صلوات بلندی نفرستادیم دیگر سراغ ما نیامد، مسؤولی که باعث شده تا این اضطراب به جان قالی بافان بیافتند که چه زمانی ساختمان کارگاه را از ما خواهند گرفت و دارهای قالی را بیرون خواهند ریخت یا مسؤولی که در میراث فرهنگی هیچ توجهی به مشکلات جدی صنعت هویتی و اصلی ترین میراث فرهنگی شهر ندارد.
دیگر چالش جدی که قالی بافان در شهری چون نائین با آن دست به گریبانند بیمه است. به گفته میرعسگری حقوق پایین کارکنان کارگاه کفاف بیمه خویش فرما را نمیدهد و مدیریت هم نمیتواند پول بیشتری را به قالی بافان پرداخت کند چون در این صورت باید اقدام به تعطیلی تنها کارگاه شهر و منبع ارتزاق دهها نفر کرد. در وضعیت کنونی نیز دست ما همیشه به آسمان است تا سفارشی جدید به این کارگاه داده شود و آب باریکه گذران زندگی قالی بافان برقرار بماند. در این شرایط بسیاری کسانی که اصلاً دستی در فرش بافی ندارند از همه ۹۰۰ ظرفیت بیمه قالی بافان استفاده کرده و با پرداخت رقم ناچیزی بیمه شدهاند. این در حالی است که در مراجعات مکرر به ما میگویند ظرفیت سایت بیمه قالی بافان تکمیل است و سایت برای شما باز نمیشود.
این استادکار قالی بافی سخنانش را اینگونه پایان داد که وضعیت قالی بافی در این کارگاه با دشوارترین شکل پیش میرود و این در حالی است که میتوانست با کوچکترین حمایتها وضع به این گونه نباشد و کارگاههای مختلفی صدها نفر را به خود جذب کرده و منابعی پایدار را برای خانوادهها به وجود آورند