به گزارش روابط عمومی اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش ایران به نقل از گزارش ایرنا؛ نقش «ماهی ریزه» حسین‌آباد شاملو برخلاف بسیاری از فرش‌های کلاسیک ایرانی، فاقد لچک و ترنج است و زمینه فرش به‌صورت گلخاری یا قرمز بافته می‌شود و نقوش آن به سبک شکسته و هندسی اجرا می‌شوند.
این سادگی در طراحی، از یک سو بیانگر اصالت روستایی و از سوی دیگر نشان‌دهنده پیوند مستقیم نقوش با محیط زندگی بافندگان است، نقوش به‌کار رفته در این فرش، بازتابی از عناصر طبیعی و زندگی روزمره‌اند؛ ماهی به‌عنوان نماد وجود رودخانه‌ها، برکه‌ها و آبادانی منطقه است.
از نظر فنی، فرش «حسین‌آباد شاملو» با گره متقارن (ترکی) و به‌صورت یک‌پود بافته می‌شود که ویژه مناطق شمالی ملایر نظیر حسین‌آباد، کسب و ننج است؛ پرز فرش از پشم طبیعی و تار آن از پنبه است و رنگرزی با رنگ‌های طبیعی و گیاهی انجام می‌شود که دوام و درخشندگی خاصی به فرش می‌بخشد و ضخامت و استواری حاصل از پشم مرغوب، از ویژگی‌های متمایز کننده این فرش است.
فرش ماهی ریزه حسین‌آباد شاملو در بازارهای جهانی نیز شناخته شده است، تجار آلمان، آمریکا و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس این فرش را با نام «ماهی ریزه» می‌شناسند، نمونه‌هایی از این فرش در موزه اتریش و حتی در واتیکان (زیر تابوت پاپ فرانسیس) خودنمایی می‌کند که نشان‌دهنده ارزش هنری و فرهنگی فراتر از مرزهای ملی آن است.
با توجه به اهمیت این هنر صنایع دستی ماندگار و با اصالت، پرونده ثبت ملی مهارت بافت فرش نقش ماهی «حسین‌آباد شاملو» در دست تهیه است تا به‌عنوان پنجمین فرش شهرستان ملایر در فهرست میراث ناملموس کشور ثبت شود، این اقدام با هدف پاسداری از دانش بومی، جلوگیری از منسوخ شدن این هنر و انتقال آن به نسل‌های آینده انجام می‌شود.
ملایر پایتحت فرش دستباف ایران
ملایر یکی از مهم‌ترین قطب‌های فرش دستباف ایران است که مزیت اصلی آن تنوع کم‌نظیر طرح و نقش در کنار اصالت و کیفیت بالای بافت محسوب می‌شود، این شهرستان با داشتن طرح‌های متعدد، قابلیت پاسخگویی به سلیقه‌های مختلف بازارهای داخلی و خارجی را دارد.
ملایر را «پایتخت تنوع فرش دستباف ایران» می‌نامند، مناطقی مانند جوزان، میشن، ازندریان، حسین‌آباد شاملو، کسب و ننج هر کدام هویت بصری و طرح خاص خود را دارند، فرش‌های دستباف ملایر از گذشته‌های دور در بازارهای اروپا، آمریکا و خاورمیانه شناخته‌شده و خواهان داشته‌اند و حتی در موزه‌های جهان نگهداری می‌شوند و با فعالیت حدود ۶۰ هزار نفر در این حرفه، فرش دستباف می‌تواند نقش بزرگی در اقتصاد منطقه ایفا کند.
تنوع نقوش در فرش ملایر بسیار بالاست، به طوری که هر روستا ممکن است الگو و نقش مخصوص به خود را داشته باشد، یک از رایج‌ترین و اصیل‌ترین نقوش این منطقه نقش ماهی است، این نقش که یکی از پرکاربردترین طرح‌هاست، در بسیاری از مناطق با پیشوندهایی مانند ماهی هراتی، چهار ماهی، سگ ماهی، ماهی علمدار و ماهی ریزه به کار می‌رود، این نقشه ویژه مناطق تک‌پودباف است و نقش «ماهی‌ریزه» حسین‌آباد شاملو و ازندریان از شهرت ویژه‌ای برخوردار است.
ملایر را «پایتخت تنوع فرش دستباف ایران» می‌نامند، مناطقی مانند جوزان، میشن، ازندریان، حسین‌آباد شاملو، کسب و ننج هر کدام هویت بصری و طرح خاص خود را دارند و از گذشته‌های دور در بازارهای اروپا، آمریکا و خاورمیانه شناخته‌شده است.
نقش پیچ جوزان از دیگر نقوش ماندگار فرش دستباف ملایر است که ویژه مناطق دوپودباف است و یکی از شناخته‌شده‌ترین طرح‌های فرش دستباف ایران محسوب می‌شود که به نام منطقه جوزان در ملایر نام‌گذاری و ثبت شده است.
نقش چهارچنگ؛ این طرح به دلیل نداشتن لچک و ترنج و دارا بودن نقوش «چلیپای شکسته» در متن، بسیار متمایز است، مهارت بافت فرش «چهارچنگ» روستاهای کسب و ننج در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده است.
نقش‌های دیگر پنجه نباتی ویژه روستاهای کیکله و طائمه، شال ماهی ویژه مناطق دوپودباف و نقش برجسته از دیگر نقوش رایج در این منطقه هستند، قدمت قالی‌بافی در ملایر به دوران کهن باز می‌گردد و در قرن نوزدهم فرش‌های این منطقه از زیباترین و نفیس‌ترین فرش‌های ایرانی به شمار می‌رفتند.
اصالت فرش حسین‌آبادشاملو به نسل‌های آینده منتقل شود
در همین راستا معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان همدان گفت: پرونده مهارت بافت قالی حسین‌آباد شاملو ملایر، پس از طی مراحل تخصصی مطالعه، بازدیدهای میدانی و تکمیل مستندات، برای طرح در کمیته ملی ثبت میراث‌فرهنگی ناملموس کشور آماده شد؛ گامی که می‌تواند اصالت این هنر سنتی را تضمین و دانش بومی نهفته در آن را به نسل‌های آینده منتقل کند.
«محمدرضا خلجی» اظهار کرد: پس از انجام بررسی‌های کارشناسی، بازدیدهای میدانی و گردآوری مستندات مورد نیاز، پیش‌نویس پرونده ثبت ملی مهارت بافت قالی حسین‌آباد شاملو برای ارائه و بررسی در کمیته ملی ثبت میراث‌فرهنگی ناملموس کشور آماده شده است.
وی با اشاره به جایگاه فرش در میان هنرهای سنتی همدان، حفظ و صیانت از دانش بومی مرتبط با قالی‌بافی را یکی از ضرورت‌های حوزه صنایع‌دستی دانست و افزود: مهارت‌های سنتی تنها به شیوه تولید یک محصول محدود نمی‌شوند، بلکه مجموعه‌ای از تجربه، دانش محلی، هویت فرهنگی و ویژگی‌های هنری را در خود جای داده‌اند که حفاظت از آنها نیازمند شناسایی و مستندسازی دقیق است.
معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی استان همدان گفت: قالی حسین‌آباد شاملو به دلیل برخورداری از ویژگی‌های منحصربه‌فرد در حوزه نقوش، پیشینه تاریخی و هویت بصری، جایگاهی ویژه در میان دستبافتههای سنتی استان همدان دارد و همین ویژگی‌ها موجب شد بررسی‌های کارشناسی برای ثبت مهارت بافت آن در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور در دستور کار قرار گیرد.
خلجی ادامه داد: در مسیر تهیه پرونده، ابعاد مختلف این هنر سنتی مورد مطالعه قرار گرفته و کارشناسان با حضور در منطقه، اطلاعات مورد نیاز را از طریق بازدیدهای میدانی جمع‌آوری کرده‌اند و این فرآیند با هدف ارائه تصویری دقیق از شیوه بافت، ویژگی‌های مرتبط با آن و جایگاه این مهارت در فرهنگ محلی انجام شده است.
وی بیان کرد: پس از تکمیل مراحل مطالعاتی، پیش‌نویس پرونده به همراه مستندات، تصاویر و اطلاعات مورد نیاز آماده شده تا در کمیته ملی ثبت مورد بررسی قرار گیرد و بررسی در این کمیته یکی از مراحل لازم برای قرار گرفتن مهارت بافت قالی حسین‌آباد شاملو در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور است.
ثبت ملی؛ ابزاری برای پاسداشت اصالت‌ها
معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان با تاکید بر اهمیت ثبت ملی میراث ناملموس، اظهار کرد: این نوع ثبت‌ها می‌تواند ابزاری مؤثر برای پاسداشت و ارزش‌گذاری مهارت‌های سنتی باشد و در عین حال زمینه معرفی گسترده‌تر آنها را فراهم کند.
خلجی یادآور شد: هنگامی که یک مهارت بومی به‌صورت رسمی شناسایی و ثبت می‌شود، توجه بیشتری به ضرورت حفاظت از اصالت‌ها و استمرار آن در نسل‌های آینده شکل می‌گیرد.
وی تصریح کرد: ثبت ملی مهارت بافت قالی حسین‌آباد شاملو می‌تواند در تقویت جایگاه این هنر-صنعت نقش داشته باشد و زمینه انتقال دانش و تجربه موجود میان بافندگان به نسل‌های بعدی را فراهم کند و از سوی دیگر حفظ این دانش بومی از آن جهت اهمیت دارد که بخشی از هویت فرهنگی و هنری منطقه در شیوه‌های سنتی بافت و ویژگی‌های بصری این قالی متجلی شده است.
همدان؛ گنجینه‌ای از تنوع دست‌بافته‌ها
معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی همدان با اشاره به ظرفیت‌های موجود در این استان، گفت: همدان از توانمندی‌های کم‌نظیری در حوزه فرش و قالی‌بافی برخوردار است و تنوع دست‌بافته‌ها در مناطق مختلف استان، هر یک بخشی از پیشینه، هویت و ویژگی‌های فرهنگی همان منطقه را بازتاب می‌دهند.
خلجی افزود: طی سال‌های گذشته، اقداماتی برای شناسایی، مستندسازی و ثبت میراث ناملموس مرتبط با هنر قالی‌بافی در استان انجام شده و هدف از این اقدامات تنها ثبت یک نام در فهرست ملی نیست، بلکه تلاش می‌شود ویژگی‌های اصیل هر منطقه شناسایی و مستند شود تا امکان حفاظت از آنها در طول زمان فراهم باشد.
وی با اشاره به سوابق ثبت مهارت‌های مرتبط با قالی‌بافی در استان همدان، یادآور شد: تاکنون هشت مورد از قالی‌های مناطق مختلف استان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت رسیده‌اند که قالی همدان، جوزان ملایر، ازندریان، میشن، چارچنگ کسب و ننج، نهاوند، تویسرکان و قالی مهربان کبودرآهنگ را شامل می‌شود.
به گفته معاون صنایع‌دستی اداره کل میراث فرهنگی استان همدان؛ ثبت این موارد نشان‌دهنده گستردگی و تنوع هنر قالی‌بافی در نقاط مختلف استان است و هر یک از این دست‌بافته‌ها از ویژگی‌هایی برخوردارند که موجب تمایز آنها شده و همین تفاوت‌ها بخشی از ظرفیت فرهنگی و هنری همدان را شکل داده است.
خلجی ادامه داد: ورود مهارت بافت قالی حسین‌آباد شاملو به این فهرست در صورت تایید نهایی، می‌تواند یک نمونه دیگر از تنوع موجود در قالی‌بافی استان را به مجموعه میراث ناملموس ثبت‌شده همدان اضافه کند و جایگاه این منطقه را در حوزه هنر-صنعت فرش بیش از گذشته مورد توجه قرار دهد.
حفاظت از دانش بومی در گرو استمرار انتقال بین‌نسلی
معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان با تاکید بر ضرورت تداوم فرآیند حفاظت پس از ثبت ملی آثار، اظهار کرد: ثبت رسمی یک مهارت زمانی به ارزش واقعی خود دست می‌یابد که در کنار شناسایی رسمی، صیانت از اصالت‌ها و انتقال دانش بومی نیز در کانون توجه قرار گیرد.
به باور خلجی، مهارت‌های سنتی تنها در صورتی ماندگار خواهند ماند که نسل‌های جدید امکان آشنایی با شیوه‌های بافت و تجربه‌های انباشته در گذر سال‌ها را داشته باشند.
وی با اشاره به اهمیت مستندسازی این مهارت‌ها، تاکید کرد: بخش قابل‌توجهی از دانش نهفته در هنرهای سنتی، از رهگذر تجربه و انتقال مستقیم میان نسل‌ها حفظ شده و ثبت و معرفی این دانش می‌تواند از فراموش شدن ویژگی‌های اصیل جلوگیری کرده و تداوم حضور آن را در جامعه محلی تضمین کند.
معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان ابراز امیدواری کرد: پرونده مهارت بافت قالی حسین‌آباد شاملو در کمیته ملی ثبت مورد تایید نهایی قرار گیرد و بدین‌ترتیب شمار میراث ناملموس ثبت‌شده در حوزه قالی‌بافی استان افزایش یابد.
ثبت مهارت پنج فرش دستباف ملایر در فهرست آثار ملی
رییس اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی ملایر نیز در این رابطه با اشاره به در دست اقدام بودن پرونده ثبت ملی مهارت بافت فرش نقش ماهی‌ریزه روستای حسین‌آباد شاملو، گفت: ثبت ملی این فرش دستباف با هدف جلوگیری از منسوخ شدن این هنر، پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس، افزایش آگاهی عمومی نسبت به ارزش‌های فرش دستباف و ایجاد زمینه برای همکاری بخش‌های مختلف در حفاظت از این میراث، در دست تهیه است.
«ابراهیم جلیلی» با اشاره به پیشینه طولانی بافت قالی و تامین مواد اولیه و مشاغل وابسته به فرش در این روستا، اظهار کرد: در حسین‌آباد شاملو نقش‌های متنوعی بافته می‌شود که نقش ماهی، نمادی از وجود رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و آبادانی در منطقه است و آبها و برکه‌های پر از ماهی در زندگی روزمره مردم این روستا در گذشته نقشی اساسی داشته‌اند.
وی ادامه داد: زمینه فرش حسین‌آباد شاملو به‌صورت گلخاری یا قرمز است و تفاوت اصلی آن با فرش نقش ماهی ازندریان، نداشتن لچک و ترنج است.
جلیلی یادآور شد: در سال‌های گذشته مهارت‌هایی نظیر بافت قالی جوزان، نقش ماهی ازندریان، چهارچنگ کسب و ننج و قالی میشن در فهرست میراث ناملموس کشور ثبت ملی شده است.
رهاورد:
فرش دستباف ملایر با تکیه بر تاریخ پربار و تنوع کم‌نظیرش، این ظرفیت را دارد که از یک تولیدکننده پراکنده به یک برند جهانی منسجم تبدیل شود و کلید این تحول، دیدن تنوع به عنوان یک مجموعه واحد و معرفی هوشمندانه آن به بازارهای جهانی است.