به گزارش روابط عمومی اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش ایران به نقل از گزارش پایگاه خبری و تحلیلی ترکمن؛ دویدوخ در شهرستان راز و جرگلان خراسان شمالی، خاستگاه یکی از پیچیدهترین و نفیسترین شیوههای فرشبافی ترکمن است؛ هنری که در آن ابریشم تولیدشده در منطقه، رنگرزی سنتی، گره ترکی، نقوش ذهنی و مهارت نسلبهنسل زنان بافنده در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند تا فرشی شکل بگیرد که برخلاف فرشهای معمولی، تنها یک روی قابل استفاده ندارد.
نهایی شدن ثبت جهانی نشان جغرافیایی فرش دستباف دویدوخ در WIPO، این محصول را بهعنوان کالایی با هویت مشخص منطقهای در میان کشورهای عضو معاهده لیسبون معرفی میکند. این ثبت میتواند در حفاظت حقوقی از نام، طرح و ویژگیهای بومی فرش دویدوخ و جلوگیری از کپیبرداری توسط تولیدکنندگان رقیب نقش داشته باشد.
دویدوخ؛ روستایی که خانههایش کارگاه فرشبافی است
روستای دویدوق در منطقه راز و جرگلان، در نقطهای مرزی و نزدیک به کشور ترکمنستان قرار دارد. جامعه محلی این روستا را عمدتاً ترکمنها تشکیل میدهند و بافت فرش، برای بخش بزرگی از خانوادهها تنها یک فعالیت هنری یا تزئینی نیست؛ بلکه بخشی از چرخه معیشت خانوار و یکی از پایههای اقتصاد بومی منطقه به شمار میرود.
بر اساس اطلاعات منتشرشده در منابع مختلف، دویدوخ حدود ۵۰۰ خانوار و نزدیک به ۲ هزار و ۶۰۰ نفر جمعیت دارد. در برخی گزارشها آمده است که تقریباً هر خانواده در این روستا دستکم یک دار قالی در اختیار دارد و خانهها عملاً به کارگاههای خانگی تولید فرش تبدیل شدهاند.
آمارهای منتشرشده درباره شمار کارگاههای فعال نیز متفاوت است؛ در یک گزارش از حدود ۲۰۰ کارگاه فعال در دویدوخ یاد شده و در گزارشی دیگر، از حضور دستکم یک دار قالی در بسیاری از خانوارهای روستا سخن گفته شده است. این تفاوت آماری، بیش از آنکه از اهمیت موضوع بکاهد، گستردگی بافت خانگی و نقش این هنر در زندگی روزمره مردم دویدوخ را نشان میدهد.
در سطح شهرستان راز و جرگلان نیز حدود ۷۵ درصد جمعیت در روستاها زندگی میکنند. همچنین بر اساس گزارشهای منتشرشده، حدود ۸۰۰ بافنده فرش در این شهرستان فعالیت دارند که ۵۰۰ نفر از آنان در بافت فرش دوروی تمامابریشم دویدوخ مشارکت میکنند.
فرشی که از دو طرف بافته میشود
فرش دوروی تمامابریشم دویدوق، از دو سطح دارای نقش و بافت قابل استفاده تشکیل شده است. در فرشهای معمولی، یک طرف برای نمایش و استفاده اصلی طراحی میشود و پشت فرش عمدتاً ساختاری متفاوت دارد؛ اما در فرش دوروی دویدوخ، هر دو طرف با دقت و ظرافت بافته میشوند.
نقش دو طرف فرش الزاماً یکسان نیست. در برخی نمونهها، یک طرف با طرح گل و طرف دیگر با نقش درخت بافته میشود. همین تفاوت در نقش، در کنار یکسان بودن تعداد گرهها و هماهنگی دقیق تار و پود، یکی از ویژگیهای فنی و بصری این دستبافته ترکمنی است.
فرش دوروی دویدوخ معمولاً روی دار عمودی و پایهدار بافته میشود تا دو بافنده بتوانند بهطور همزمان روی دو سطح فرش کار کنند. بافنده نخست یک رج را در سطح رویی میبافد و پس از تکمیل آن، یک پود نازک برای استحکام رج قرار میدهد. سپس بافنده دوم بافت سطح پشتی را ادامه میدهد و علاوه بر پود نازک، یک پود ضخیم نیز به کار میبرد تا ساختار فرش استحکام لازم را پیدا کند.
این شیوه به هماهنگی مستمر دو بافنده، مهارت بالا و کنترل دقیق تعداد گرهها نیاز دارد. اگر تعداد گرهها در دو طرف یکسان نباشد، برای هماهنگسازی نقشه کوچکتر، از سادهبافی استفاده میشود.
چلهکشی، گره ترکی و بافت همزمان
در بافت فرش دوروی تمامابریشم دویدوخ، از چلهکشی و گره ترکی استفاده میشود. کیفیت نهایی فرش به عوامل مختلفی مانند کشش یکدست چلهها، ظرافت نخ ابریشم، تراکم گرهها، هماهنگی دو بافنده و رعایت تناسب نقوش در دو سوی فرش بستگی دارد.
در این فرآیند، دو بافنده در دو طرف دار قالی مستقر میشوند. یکی از آنها طرح سطح رویی را دنبال میکند و دیگری نقش سطح پشتی را میبافد. این دو نقش ممکن است از نظر فرم و ترکیب متفاوت باشند، اما باید از نظر تعداد گره و ساختار کلی با یکدیگر هماهنگ باقی بمانند.
پیچیدگی این روش سبب شده است که بافت فرش دورو به تجربهای فراتر از مهارت معمول قالیبافی نیاز داشته باشد. هر خطا در گرهزنی، پودگذاری یا هماهنگی نقشهها میتواند بر ظاهر، استحکام و قابلیت استفاده از هر دو روی فرش اثر بگذارد.
ابریشم؛ از پیلههای توت تا نخ آماده بافت
یکی از ویژگیهای مهم فرش دویدوق، استفاده از ابریشم طبیعی در فرآیند تولید است. در منطقه، درخت توت و پرورش کرم ابریشم بخشی از زنجیره سنتی تولید نخ را شکل میدهد. زنان روستا علاوه بر بافت فرش، در مراحل آمادهسازی ابریشم و تبدیل آن به نخ قابل استفاده نیز نقش دارند.
پس از تولید و ریسیدن نخ، رشتههای ابریشم برای افزایش استحکام به شکل کلافهای ضربدری درمیآیند. سپس نخها با استفاده از مواد مختلف آماده سفیدگری و رنگرزی میشوند. در گزارشهای منتشرشده، از گیاه اشنون، صابون، خاکستر درخت توت و بوته کنجد سفید برای سفید کردن نخها نام برده شده است.
رنگرزی نخهای ابریشم نیز با استفاده از ترکیبی از رنگهای طبیعی و در برخی موارد رنگهای شیمیایی انجام میشود. پوست گردو، پوست انار، گیاه روناس، آب زرشک و برگ توت از جمله مواد طبیعی مورد استفاده در این فرآیند معرفی شدهاند.
در روش رنگرزی، نخهای ابریشم در دیگ آب داغ قرار میگیرند تا رنگ به خورد الیاف برود. پس از آن، نخها آویزان و پهن میشوند تا خشک شوند و سپس برای بافت در اختیار بافندگان قرار میگیرند. طبیعی بودن بخشی از فرآیند رنگرزی، درخشش، لطافت و جلوه متفاوتی به این فرشها میدهد؛ هرچند درباره میزان استفاده از رنگهای طبیعی یا شیمیایی باید برای هر نمونه، اطلاعات دقیق تولیدکننده بررسی شود.
نقوش ذهنی و زبان تصویری ترکمنها
بخش مهمی از هویت فرش دویدوخ در نقوش آن نهفته است. بسیاری از طرحهای این فرشها ذهنی هستند و بافندگان بدون اتکا به نقشه کاغذی، نقشها را بر اساس حافظه، تجربه، تخیل و میراث بصری منطقه روی تار و پود پیاده میکنند.
«ماری گل»، «ساری گل»، «انسی» و «آینه گل» از جمله طرحهایی هستند که در منابع مرتبط با فرش دوروی دویدوخ به آنها اشاره شده است. این نقوش، مانند بسیاری از نقشمایههای هنر ترکمن، از عناصر طبیعی و محیط پیرامون الهام میگیرند و در قالبهای هندسی، قرینه و سادهشده بازآفرینی میشوند.
در اینجا فرش تنها یک کالای مصرفی نیست؛ هر نقش بخشی از زبان فرهنگی مردم منطقه است. رنگها، هندسه، تقارن، تکرار و نحوه قرارگیری گلها و عناصر تصویری، پیوندی میان زندگی روزمره، طبیعت، حافظه تاریخی و ذوق هنری بافندگان برقرار میکند.
تولید محدود و فرشی با زمان بافت طولانی
فرش دوروی تمامابریشم دویدوخ به دلیل استفاده از ابریشم طبیعی، ظرافت بافت و ضرورت کار همزمان در دو سوی دار، محصولی زمانبر است. بر اساس اطلاعات منتشرشده، بافت یک فرش ۱۲ متری دورو ابریشم، در صورت فعالیت همزمان چهار بافنده، ممکن است حدود ۶ ماه طول بکشد.
در برخی گزارشها، تولید سالانه فرش در روستای دویدوخ حدود ۲ هزار مترمربع اعلام شده که نزدیک به ۸۰ درصد آن را فرشهای دوروی ابریشم تشکیل میدهد. در گزارش دیگری نیز تولید سالانه قالیچه دورو در منطقه تا ۳ هزار مترمربع عنوان شده است. تفاوت این ارقام میتواند ناشی از تفاوت در سال، محدوده آماری، نوع محصول یا شیوه محاسبه باشد و برای ارائه آمار قطعی، نیازمند اعلام رسمی یک مرجع واحد است.
تولید ماهانه فرش دستباف در سراسر خراسان شمالی نیز در یکی از گزارشها ۵ هزار مترمربع اعلام شده است. این ارقام نشان میدهد که فرش دوروی دویدوخ، با وجود تولید محدود، در زنجیره فرش دستباف استان جایگاهی متمایز دارد.
فرشی با بازار فراتر از مرزها
فرش دوروی ابریشم دویدوخ طی سالهای گذشته در بازارهای داخلی و خارجی مورد توجه قرار گرفته است. در منابع مختلف از مشتریانی در کشورهای اروپایی و عربی و همچنین کشورهایی مانند کانادا، ژاپن و ترکیه نام برده شده است.
بر اساس برخی گزارشها، بخش قابل توجهی از تولید سالانه این روستا پیش از آماده شدن به فروش میرسد یا پیشخرید میشود. بازدید گردشگران خارجی از روند بافت و خرید این فرشها نیز در شماری از منابع مورد اشاره قرار گرفته است.
با این حال، شهرت جهانی این فرش هنوز به شناخت عمومی گسترده در داخل کشور تبدیل نشده است. همین فاصله میان استقبال بازارهای خارجی و کمشناختهبودن در میان بخشی از مخاطبان ایرانی، یکی از مهمترین ظرفیتهای مغفول در حوزه معرفی و بازاریابی صنایعدستی ترکمن به شمار میرود.
از فرش خانگی تا نشان جغرافیایی جهانی
فرش دستباف دویدوخ پیش از این در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده بود. در اردیبهشت ۱۴۰۵ نیز ثبت جهانی نشان جغرافیایی این فرش در سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) نهایی شد.
این اقدام با همکاری مرکز ملی فرش ایران، اداره کل مالکیت صنعتی و اداره کل صنعت، معدن و تجارت خراسان شمالی انجام شده است. به گفته مهدی کرامتی، مدیرکل صنعت، معدن و تجارت خراسان شمالی، این ثبت میتواند زمینه حمایتهای بینالمللی از طرحها و نقشهای ویژه منطقه را فراهم کند.
همچنین علیرضا زمانی، معاون امور بازرگانی و توسعه تجارت اداره کل صمت خراسان شمالی، ثبت جهانی فرش دوروی تمامابریشم دویدوخ را سومین ثبت جهانی فرش در استان پس از فرش کردی و فرش ترکمن جرگلان اعلام کرده است.
نشان جغرافیایی، پیوند میان یک محصول و خاستگاه جغرافیایی آن را تثبیت میکند. در مورد فرش دویدوخ، این ثبت میتواند از استفاده غیرمجاز از نام منطقه، معرفی محصولات مشابه با عنوان فرش دویدوخ و کپیبرداری از هویت بصری و فنی این دستبافته جلوگیری کند.
ثبت جهانی، بهتنهایی تضمینکننده رونق اقتصادی نیست؛ اما میتواند مبنایی برای ایجاد نظام شناسایی محصول، صدور گواهی اصالت، حمایت از بافندگان، توسعه بازار صادراتی و افزایش قدرت چانهزنی تولیدکنندگان در برابر واسطهها باشد.
میراثی که نیازمند حمایت اقتصادی است
فرش دویدوخ حاصل همکاری زنان، خانوادهها و شبکهای از مهارتهای بومی است؛ اما تداوم این هنر به پشتیبانی فراتر از ثبت ملی و جهانی نیاز دارد. تأمین مواد اولیه، دسترسی مستقیم به بازار، ایجاد برند منطقهای، آموزش نسل جوان، بیمه بافندگان و جلوگیری از فروش ارزان محصول در مبدأ، از جمله موضوعاتی است که آینده این هنر به آن وابسته است.
همچنین لازم است میان ثبت جهانی نشان جغرافیایی و منافع واقعی بافندگان پیوندی روشن ایجاد شود. اگر افزایش شهرت فرش تنها به رشد قیمت در بازار واسطهها منجر شود، بدون آنکه سهم زنان بافنده و خانوادههای تولیدکننده افزایش یابد، هدف اصلی حفاظت از این هنر و تقویت اقتصاد محلی محقق نخواهد شد.
ایجاد مرکز معرفی و فروش مستقیم، ثبت اطلاعات هر فرش، مشخص کردن نام بافنده، نوع ابریشم، روش رنگرزی، ابعاد، زمان بافت و ویژگیهای نقوش میتواند به افزایش اعتماد خریداران و حفظ ارزش واقعی محصول کمک کند.
دو روی فرش، دو روایت از یک فرهنگ
فرش دوروی تمامابریشم دویدوخ را میتوان همزمان از دو منظر دید؛ از یک سو، محصولی نفیس برای استفاده تزئینی، رومیزی، آویز، تابلوفرش یا دکوراسیون داخلی است و از سوی دیگر، سندی زنده از فرهنگ، اقتصاد و مهارت زنان ترکمن در یک منطقه مرزی به شمار میرود.
هر فرش، نتیجه ماهها کار، هماهنگی چند بافنده، آمادهسازی نخ، رنگرزی، طراحی ذهنی و انتقال تجربه میان نسلهاست. به همین دلیل، ارزش آن تنها به متراژ، تعداد گره یا قیمت فروش محدود نمیشود؛ بلکه بخشی از حافظه فرهنگی ترکمنهای جرگلان را در تار و پود خود نگه میدارد.
اکنون که نشان جغرافیایی جهانی فرش دویدوخ در WIPO نهایی شده است، فرصت تازهای برای معرفی این هنر در بازارهای ملی و بینالمللی فراهم آمده؛ فرصتی که تحقق کامل آن به حمایت از بافندگان، شفافیت زنجیره تولید، معرفی دقیق اصالت محصول و تبدیل شهرت جهانی به رفاه پایدار برای مردم دویدوخ وابسته است.
گزارش خبری: یاشار نیازی
منبع: گردآوری و بازنویسی تورکمننیوز از گزارشهای ایسنا، ایرنا و صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران و منابع تخصصی معرفی فرش دوروی ابریشم دویدوخ